یک قرن با پرده نقره‌ای در نصف جهان؛ از آپارات‌های دستی تا پردیس‌های مدرن
بررسی تاریخ توسعه سینما در اصفهان، بازتابی از تحولات اجتماعی و فرهنگی این کلان‌شهر در یک قرن گذشته است. از تأسیس «سینما مایاک» در دهه ۱۳۰۰ تا تبدیل شدن اصفهان به پایتخت سینمای کودک ایران و رنسانس زیرساخت‌های سینمایی در سال‌های اخیر، هنر هفتم همواره توانسته است جایگاه ویژه‌ای میان تقابل سنت و مدرنیته در این شهر تاریخی پیدا کند.
اصفهان – ایرنا – بررسی تاریخ توسعه سینما در اصفهان، بازتابی از تحولات اجتماعی و فرهنگی این کلان‌شهر در یک قرن گذشته است. از تأسیس «سینما مایاک» در دهه ۱۳۰۰ تا تبدیل شدن اصفهان به پایتخت سینمای کودک ایران و رنسانس زیرساخت‌های سینمایی در سال‌های اخیر، هنر هفتم همواره توانسته است جایگاه ویژه‌ای میان تقابل سنت و مدرنیته در این شهر تاریخی پیدا کند.
به گزارش ایرنا، ورود سینما به ایران تنها به پایتخت محدود نماند و همانطور که امید جمال در کتاب تاریخ سینمای ایران آورده است: پس از مدت کوتاهی، پرده‌های نقره‌ای راه خود را به سوی شهرهای بزرگ و تاریخی کشور مانند دیار نصف جهان باز کرد.
شهر اصفهان، با پیشینه‌ای غنی در هنر و معماری، یکی از نخستین کلان‌شهرهای ایران بود که آغوش خود را به روی این پدیده مدرن و جادویی گشود. بررسی روند شکل‌گیری، توسعه و تحولات سالن‌های سینما در اصفهان، در واقع مطالعه‌ای بر تاریخ اجتماعی و فرهنگی مردمان این دیار در یک قرن گذشته است. بر اساس مستندات تاریخی، سینما در اصفهان تنها یک مکان برای سرگرمی نبود، بلکه به سرعت به یکی از کانون‌های اصلی تجمع، تبادل فرهنگی و تجربه زیست مدرن شهری تبدیل شد
پیدایش نخستین سالن‌های تاریک در نصف جهان
تاریخچه آغازین سینما در اصفهان به دهه‌های نخستین سال ۱۳۰۰ خورشیدی بازمی‌گردد. در آن زمان که هنوز برق به صورت سراسری در شهر جریان نداشت و استفاده از مولدهای اختصاصی مرسوم بود، نخستین جرقه‌های نمایش فیلم در اصفهان زده شد.
مهدی قاسمی در پژوهش‌های خود پیرامون تاریخ شفاهی اصفهان که در کتاب تاریخ فرهنگ و هنر اصفهان جمع آوری شده، آورده است: اولین تلاش‌ها برای نمایش فیلم در شهر اصفهان توسط مهاجران روس و همچنین ارامنه محله جلفا صورت که با مفاهیم هنر مدرن آشنایی بیشتری داشتند صورت گرفت.
وی تصریح دارد: در ابتدا، نمایش فیلم‌ها در سالن‌های اختصاصی و مجهز انجام نمی‌شد، بلکه حیاط خانه‌های بزرگ، قهوه‌خانه‌ها یا سالن‌های موقت با استفاده از آپارات‌های دستی و پرده‌های سفید پارچه‌ای به سینما تبدیل می‌شدند.
در کتاب تاریخ فرهنگ و هنر اصفهان آمده است: یکی از نخستین سینماهای رسمی و ثابت اصفهان «سینما مایاک» نام داشت که با امکانات بسیار ابتدایی و صندلی‌های چوبی آغاز به کار کرد و تماشاگران این سینمای نوپا بیشتر از طبقات مرفه، روشنفکران و مقامات دولتی بودند و تماشای فیلم در آن دوران یک فعالیت لوکس و اشرافی محسوب می‌شد.
پژوهشگر تاریخ معاصر ایران تصریح دارد: پس از مایاک، سینماهای دیگری نظیر «ایران» پا به عرصه گذاشتند که به تدریج توانستند پای طبقات متوسط را نیز به سالن‌های تاریک باز کنند. در این دوران، فیلم‌های صامت به نمایش درمی‌آمدند و اغلب فردی به عنوان مترجم یا توضیح‌دهنده در سالن حضور داشت که با صدای بلند داستان فیلم را برای تماشاگران روایت می‌کرد تا ارتباط مخاطب با تصاویر متحرک برقرار شود.
چهارباغ عباسی، تپش‌گاه جادوی نقره‌ای
با گذشت زمان و افزایش استقبال عمومی از پدیده سینما، نیاز به احداث سالن‌های مدرن‌تر و بزرگ‌تر در اصفهان به شدت احساس شد. در این میان، خیابان تاریخی چهارباغ عباسی که از دیرباز تفرجگاه اصلی مردم اصفهان بود، به عنوان قلب تپنده سینمای این شهر انتخاب شد.
استقرار سالن‌های متعدد سینما در امتداد این خیابان سرسبز، هویتی جدید به چهارباغ بخشید.
عباس بهارلو در بررسی‌های خود پیرامون کالبد شهری و سینما در ایران که در کتاب سینمای ایران و هویت شهری آمده است، تأکید می‌کند: تمرکز سینماها در یک خیابان خاص، پدیده‌ای رایج در شهرهای در حال توسعه بود که چهارباغ اصفهان بارزترین نمونه آن در خارج از تهران به شمار می‌رفت.
وی تصریح دارد: ساخت «سینما سپاهان» توسط خانواده صدری یکی از نقاط عطف تاریخ سینماداری در اصفهان بود. این سینما با معماری باشکوه، سالن انتظار وسیع و صندلی‌های راحت، استانداردهای نمایش فیلم را در دیار نصف جهان ارتقا داد و پس از آن، سالن‌های دیگری نظیر سینما رکس، سینما همایون و سینما مهتاب یکی پس از دیگری در حاشیه چهارباغ و خیابان‌های منشعب از آن متولد شدند.
همانطور که در کتاب سینمای ایران و هویت شهری آمده است: رفتن به سینما در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ خورشیدی به یک آیین اجتماعی جذاب در اصفهان تبدیل شده بود و خانواده‌ها و جوانان اصفهانی پس از قدم زدن در زیر سایه درختان چنار چهارباغ و صرف بستنی یا فالوده، به تماشای تازه‌ترین آثار سینمای ایران و جهان می‌نشستند. این سالن‌ها نه تنها مکانی برای تماشای فیلم، بلکه فضایی برای دیده شدن، معاشرت و تجربه فضای مدرن شهری بودند.
دوران طلایی توسعه و تأثیرات فرهنگی
دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی را می‌توان دوران طلایی توسعه زیرساخت‌های سینمایی در اصفهان دانست. در این مقطع تاریخی، با ورود تجهیزات مدرن نور و صدا و همچنین رونق تولیدات سینمای داخلی، سالن‌های سینما در اصفهان با ازدحام بی‌سابقه‌ای مواجه شدند.
در این دوران، سینما دیگر مختص قشر خاصی نبود و کارگران، دانشجویان و خانواده‌های سنتی نیز به جمع مخاطبان پرده نقره‌ای پیوسته بودند. علی جوادزاده در مقاله‌ای با عنوان جامعه‌شناسی مصرف فرهنگی در اصفهان که در فصلنامه مطالعات فرهنگی در سال ۱۳۹۲ منتشر شده است، به این نکته اشاره می‌کند: سینما در این دوران به مهم‌ترین ابزار انتقال فرهنگ مدرن جهانی به درون بافت سنتی اصفهان تبدیل شده بود.
وی اشاره می کند: دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی فیلم‌های پرفروش داخلی و همچنین آثار کلاسیک هالیوود و سینمای هند، با دوبله‌های درخشان فارسی در سینماهای اصفهان به روی پرده می‌رفتند و رقابت میان سینماداران چهارباغ برای جذب مخاطب به حدی بالا گرفت که سردر سینماها با نقاشی‌های عظیم و رنگارنگ از چهره ستارگان سینما تزیین می‌شد و اعلان‌های تبلیغاتی در سراسر شهر پخش می‌گردید.
جوادزاده تصریح داد: معماری سینماهای ساخته شده در این مقطع، متأثر از سبک‌های مدرن بین‌المللی با خطوط هندسی مشخص و نورپردازی‌های نئون بود که تضاد و در عین حال هم‌نشینی جالبی با معماری سنتی اصفهان ایجاد می‌کرد.
ظهور عبدالحسین سپنتا، که گرچه سازنده نخستین فیلم ناطق ایرانی یعنی دختر لر در هند بود اما ریشه‌ای اصفهانی داشت، همواره مایه مباهات مردم این شهر در عرصه هنر هفتم محسوب می‌شد و علاقه به سینما را در دل جوانان این خطه مضاعف می‌کرد.
دگرگونی‌های پس از انقلاب و تغییر هویت بصری
بر اساس آنچه در کتاب تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷ و پس از آن اثر مسعود مهرابی آمده است: با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، سینمای ایران و به تبع آن سالن‌های سینما در اصفهان دستخوش تحولات بنیادین شدند. تغییر در سیاست‌های فرهنگی کشور، نگرش به سینما را به عنوان یک ابزار رسانه‌ای و تربیتی تغییر داد. در ماه‌های منتهی به انقلاب و سال‌های آغازین پس از آن، برخی از سالن‌های سینما به دلیل وابستگی به فرهنگ پیشین دچار آسیب شده یا تعطیل گردیدند.
مهرابی یادآور می شود: با تثبیت شرایط پس از انقلاب اسلامی، مدیریت بسیاری از این سالن‌ها به نهادهای دولتی و عمومی از جمله بنیاد مستضعفان و سپس حوزه هنری واگذار شد و در این دوره، تغییر نام سینماها یکی از مشهودترین دگرگونی‌ها بود؛ به گونه‌ای که سینما رکس به سینما سعدی، سینما همایون به سینما فلسطین و سینما نقش‌جهان به نام‌های جدید تغییر هویت دادند.
مولف کتاب تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷ و پس از آن معتقد است: در دهه ۶۰، با آغاز جنگ تحمیلی و شرایط خاص کشور، سینماها بیشتر به نمایش فیلم‌های حماسی، دفاع مقدس و آثار خانوادگی با مضامین اخلاقی می‌پرداختند و در این برهه، با وجود محدودیت‌های اقتصادی و کاهش چشمگیر واردات فیلم‌های خارجی، سینماهای اصفهان همچنان به عنوان یکی از معدود تفریحات در دسترس خانواده‌ها، به فعالیت خود ادامه دادند.
بدون تردید صف‌های طولانی در مقابل سالن‌هایی نظیر سینما قدس و سینما ساحل برای تماشای فیلم‌های پرمخاطب آن دوران، جزء جدایی‌ناپذیر خاطرات جمعی متولدین دهه‌های پنجاه و شصت اصفهان است.
اصفهان، پایتخت سینمای کودک و نوجوان ایران
یکی از مهم‌ترین فصول در تاریخ معاصر سینمای اصفهان، میزبانی این شهر از جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان است. از اواخر دهه ۶۰ و در طول دهه ۷۰ خورشیدی، اصفهان به عنوان میزبان اصلی این رویداد معتبر بین‌المللی انتخاب شد. برگزاری این جشنواره روحی تازه در کالبد سالن‌های سینمای اصفهان دمید و این شهر را به پایتخت سینمای کودک ایران تبدیل کرد.
بنیاد سینمایی فارابی در گزارش‌های سالانه خود به ویژه، گزارش عملکرد دهه هفتاد که در سال ۱۳۸۱ منتشر شده، همواره بر نقش بی‌بدیل اصفهان و اتمسفر فرهنگی آن در موفقیت این جشنواره تأکید داشته است.
در ایام برگزاری جشنواره، خیابان چهارباغ و سینماهای اطراف آن غرق در شور و نشاط کودکان، نوجوانان و هنرمندانی می‌شود که از سراسر ایران و جهان به این شهر سفر می‌کنند. سینما قدس، سینما ساحل و سینما فرهنگیان به کانون‌های اصلی نمایش فیلم‌های جشنواره تبدیل شدند و کودکان اصفهانی با حضور در سالن‌های تاریک، جهان‌های جدیدی را بر روی پرده نقره‌ای کشف می‌کردند.
این رویداد نه تنها به رونق اقتصادی و فرهنگی سینماهای اصفهان کمک شایانی کرد، بلکه باعث شد تا نسل جدیدی از فیلم‌سازان، منتقدان و علاقه‌مندان به سینما در این شهر پرورش یابند که بعدها بدنه اصلی سینمای مستند و داستانی اصفهان را شکل دادند.
رنسانس زیرساخت‌ها؛ از سالن‌های فرسوده تا پردیس‌های مدرن
با ورود به دهه‌های ۸۰ و ۹۰ خورشیدی، سینماهای اصفهان که بیشتر قدمتی بیش از نیم قرن داشتند، دچار فرسودگی کالبدی و تجهیزاتی شدند. ظهور رسانه‌های خانگی، اینترنت و تغییر در الگوهای مصرف فرهنگی باعث شد تا برای مدتی سالن‌های بزرگ و تک‌پرده‌ای اصفهان با ریزش مخاطب مواجه شوند.
در پاسخ به این بحران، یک رنسانس بزرگ در زیرساخت‌های سینمایی شهر آغاز شد. حوزه هنری به عنوان متولی اصلی بسیاری از سالن‌های سینما در اصفهان، پروژه عظیم بازسازی و تبدیل سینماهای سنتی به پردیس‌های سینمایی چندمنظوره را کلید زد.
سینما ساحل که روزگاری یک سالن بزرگ و قدیمی بود، با تخریب و بازسازی کامل به یک پردیس سینمایی مدرن با چندین سالن کوچک و بزرگ، نگارخانه و فضاهای تفریحی تبدیل شد. به همین ترتیب، سینما چهارباغ و سینما سپاهان نیز با حفظ هویت تاریخی خود در نمای بیرونی، از درون به مدرن‌ترین سیستم‌های پخش تصویر لیزری و صدای دالبی مجهز شدند. علاوه بر این، توسعه شهر به سمت حاشیه‌ها باعث ایجاد پردیس‌های سینمایی جدیدی در مجتمع‌های تجاری نظیر سیتی‌سنتر اصفهان شد که مفهوم سینما رفتن را با مفاهیم مدرن خرید و سرگرمی تلفیق کرد.
این نوسازی‌ها موجب آشتی مجدد شهروندان اصفهانی با سالن‌های سینما شد و رکورد فروش فیلم‌ها در اصفهان را بار دیگر به بالاترین سطح در میان شهرستان‌های کشور ارتقا داد.
سخن پایانی
تاریخ سینما در اصفهان، روایتی از پیوند عمیق یک شهر تاریخی با هنر مدرن است. از روزگاری که آپارات‌های هندلی در حیاط خانه‌های قدیمی تصویر می‌انداختند تا امروز که پردیس‌های سینمایی با پیشرفته‌ترین تکنولوژی‌های جهانی میزبان تماشاگران هستند، سینما همواره بخشی تفکیک‌ناپذیر از روح زندگی در اصفهان بوده است.
سالن‌های تاریک حاشیه چهارباغ تنها مکانی برای نمایش فیلم نبودند؛ آن‌ها شاهدان خاموش دگرگونی‌های اجتماعی، شادی‌ها، غم‌ها و خاطرات چندین نسل از مردمان این دیار بوده‌اند. با وجود تمامی فراز و نشیب‌ها، تغییر مدیریت‌ها و بحران‌های مقطعی، چراغ سینما در اصفهان هرگز خاموش نشد.
امروز نیز، پرده‌های نقره‌ای در نصف جهان با قدرت به درخشش خود ادامه می‌دهند و نشان می‌دهند که در شهری با چنین غنای فرهنگی، هنر هفتم همواره جایگاه ویژه و ابدی خود را حفظ خواهد کرد.
به گزارش ایرنا، ۲۱ شهریور در تقویم رسمی کشورمان روز ملی سینما نام گرفته است.
در استان اصفهان بیش از ۴۰ باب سالن فعال سینما با مالکیت دولتی خصوصع مشغول به فعالیت هستند.
