م
محمد رضا حسنی
۶ اسفند ۱۴۰۴، ۱۲:۲۱
1 دقیقه۶۸۰
قناتهای اردستان و سازوکار شگفتانگیز تقسیم آب، یادگار هوش مهندسانی است که قرنها پیش علم و اخلاق را در خدمت بقا و عدالت اجتماعی بهکار گرفتند.
به گزارش خبرگزاری فارس از اردستان، در میان دشتهای خشک و پهناور مرکزی ایران، شهر اردستان همچون نگینی درخشان جای گرفته است؛ شهری که بقای آن در طول تاریخ نه به لطف وفور آب، بلکه بهواسطهی درک ژرف انسان از سازوکار طبیعت ممکن شده است.تقسیم آب در اردستان، بخشی از میراث مهندسی و فرهنگی ایرانیان است که قرنها پیش پایهگذاری شده و هنوز هم ردپایش در زندگی مردم دیده میشود. این سیستم تنها یک روش تقسیم آب نیست، بلکه نمونهای از عدالت اجتماعی، دانش دقیق مهندسی و درک عمیق از منابع طبیعی است.تاریخچه و پیدایش نظام تقسیم آب اردستان بهواسطه موقعیت جغرافیاییاش، همواره با چالش خشکی و کمآبی روبهرو بوده است. مردم این منطقه از دورانهای بسیار دور، راهحل را در حفر قنات و ساخت نظامی برای تقسیم منصفانه آب یافتند. قدیمیترین شواهد از تقسیم آب در اردستان به دورهی ساسانی بازمیگردد. در آن زمان، با استفاده از دانش ریاضیات و نجوم، میزان جریان آب و نوبتهای انتقال آن به زمینهای کشاورزی تنظیم میشد. بعدها، در دوران اسلامی، این نظام با مبانی شرعی و عرفی در هم آمیخت تا عدالت و نظم اجتماعی را تضمین کند.
قنات مون اردستان که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، بیانگر پیشرفتهترین فناوری مهندسی آب در دنیای باستان است. طول قنات، شیب دقیق، تهویهٔ مسیر و تقسیمگرهای سنگی در انتهای تونلها، همگی نشانی از نبوغ مهندسان ایرانی در سازههای زیرزمینیاند.
سازوکار تقسیم آب در اردستان، تقسیم آب بر اساس زمان صورت میگرفت، نه حجم. هر بهرهبردار سهمی مشخص از "ساعات جریان آب قنات" داشت. این ساعات معمولاً با استفاده از ساعت آفتابی یا سنگهای نشانهای تعیین میشدند.افرادی با نام میرآب وظیفهی اجرای دقیق این نظام را برعهده داشتند. میرآب، نوبتها را مینوشت، جریان آب را تنظیم میکرد و در صورت اختلاف، داوری مینمود. جالب آنکه این تقسیم بر پایهی اعتماد عمومی انجام میشد و سند رسمی یا دولتی خاصی وجود نداشت؛ همهچیز بر اساس قول، اعتبار اجتماعی و عدالت محلی حرکت میکرد.
مجتبی پورشفیع، رئیس اداره میراثفرهنگی اردستان در گفتوگو با خبرنگار فارس در اردستان اظهار داشت: قناتهای ایرانی بهعنوان یک نماد مهم از دانش فنی و اجتماعی ایران باستان در مدیریت آب، در سال ۲۰۱۶ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند. وی افزود: در این پرونده ۱۱ قنات از سراسر ایران انتخاب و به ثبت جهانی رسیدند که یکی از آنها قنات دوطبقه مون در اردستان است. پورشفیع خاطرنشان کرد: ثبت جهانی قناتها با تاکید بر دو معیار اصلی تجلی سنتهای فرهنگی و مدیریت جمعی آب بوده و نمونهای برجسته از فناوری انتقال آب بر اساس محاسبات دقیق و مصالح بومی است.رئیس اداره میراث فرهنگی اردستان با اشاره به وجود ۵۹۸ رشته قنات در این شهر، تصریح کرد: در اردستان تا دهها سال پیش شبکه گسترده قنوات فعال بوده که امروزه تعداد زیادی از آنها کاهش یافته و تنها چند رشته فعال باقی مانده و این کاهش به دلایل گوناگون از جمله خشکسالی، استفاده از چاههای عمیق، تغییر کاربری اراضی و کمتوجهی است.وی در خصوص احیای روشهای سنتی در قالب گردشگری فرهنگی برای قنوات اردستان، ادامه داد: در مورد قنات دوطبقه مون اردستان، پیشنهاد شده که مسیر قنات برای بازدید گردشگران بازسازی شود تا بخشهایی از آن قابل مشاهده باشد از جمله پیادهروی در مسیر و دیدن عملکرد قنات.پورشفیع با اشاره به چالشهای میراثفرهنگی در حفظ قنوات و فرهنگ تقسیم آب، بیان کرد: خشک شدن و افت آب قنوات، تغییرات اقلیمی، افزایش مصرف آب زیرزمینی و حفر چاههای عمیق باعث کاهش جریان آب در قنوات شده است.
از دیدگاه مهندسی، تقسیم آب در اردستان نشاندهندهی فهم دقیق مردم از شیوههای مدیریت پایدار منابع است. زاویهی تونلهای قنات، محل پاییندست و بالادست تقسیم، و ترتیب انتقال آب از مزارع زراعی به باغها، همگی دارای منطق مهندسی خاصی هستند.امروزه مهندسان محیطزیست و آبشناسان، سیستمهای سنتی اردستان را الگویی برای مدلهای نوین آبگردانی اقلیمی میدانند. این مدلها یادآور این حقیقتاند که دانش بومی ایران هزاران سال پیش بر پایه دقت علمی و احترام به طبیعت بنا شده است.روز پنجم اسفند که در ایران به نام روز مهندس شناخته میشود، یادآور نبوغ خواجه نصیرالدین طوسی و همدورههای اوست؛ هرچند نمونههای واقعی نبوغ مهندسی در همان شهرهایی مثل اردستان دیده میشود.جایی که مردمان بیآنکه دانشگاه یا ابزار مدرن داشته باشند، با دقت هندسی و فکری شگفتانگیز، جریان زندگی را در دل خاکِ خشک هدایت کردند.
تقسیم آب اردستان، فقط یک نظام محلی نیست؛ بلکه تجلی فلسفهای است که انسان را موظف به درک و سازگاری با زمین میداند. این قناتها و نحوهی توزیع منابعشان، روایتگر پیوند دانش و اخلاقاند، پیوندی که امروز میتواند الگویی برای مدیریت بحرانهای آبی و توسعهی پایدار باشد.
قنات مون اردستان که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، بیانگر پیشرفتهترین فناوری مهندسی آب در دنیای باستان است. طول قنات، شیب دقیق، تهویهٔ مسیر و تقسیمگرهای سنگی در انتهای تونلها، همگی نشانی از نبوغ مهندسان ایرانی در سازههای زیرزمینیاند.
واکنش خود را ثبت کنید
نظر خود را با یک لمس درباره این گزارش بیان کنید
۰ واکنش
اشتراکگذاری:
نظرات۰